Descartes en Corona

Descartes wordt beschouwd als de grondlegger van het materialistisch intellectualisme. Daar begon hij begin 1600 mee. Een verstandige zet, want de rede werd belangrijk en daar hebben we veel aan te danken. Kort door de bocht zei Descartes dat alle natuurkundige verschijnselen verklaard konden worden met een wiskundige formule. Onze moderne maatschappij is daardoor sterk intellectueel georiënteerd.

Tegenover het intellectualisme staat het instinctivisme. Het is de aangeboren aandrift om onbewust doeltreffend te handelen. Dit is genetisch vastgelegd en ervaring of leren speelt geen rol. Het gaat min of meer over het domein van het voelen, de emoties.

Helaas worden gevoelens en emoties nog steeds met wantrouwen behandeld. Ze worden beschouwd als de indringers in onze geest die ons irrationeel maken. Inderdaad werden de woorden ‘emotioneel’ en ‘irrationeel’ geacht synoniem te zijn. Maar we weten nu dat ongevoelde emoties de geest verstoren. Gevoelens zijn uiterst rationeel, hebben een eigen logica en wanneer ze gevoeld worden geven ze betekenis aan veel van onze gedragingen.

Precies hier komen we bij de kern van wat er in deze Corona-crisis tijden gebeurd: denken en voelen voeren strijd met elkaar.

De rede is belangrijk. Met dank aan Descartes, anders hadden we nog steeds bossen knoflook boven de voordeur gehangen om het gevaar buitenshuis te houden. Hoewel…? Er lijkt wat dat betreft weinig veranderd, want nu gebruiken we mondkapjes. Ze werken vrijwel niet maar worden als een ritueel gebruikt om onze angst te bezweren. Er ontstaat een schijnveiligheid. Hier zien we de rationaliteit van onze moderne westerse maatschappij wat verdampen, dus de vraag komt op hoe rationeel we ons in deze crisis eigenlijk gedragen.

Rationaliteit lijkt nu het volgende te zijn: je voelt angst, mede omdat er veel ophef is in de media en in de verhalen van onze politieke leiders en deskundigen. Je zet desgevraagd een mondkapje op, gaat er van uit dat onze leiders en een PCR test hun werk goed doen, je laat je ‘vrijwillig’ vaccineren, en ‘hup’!  Het probleem is opgelost. Van A naar Beter. Weg van de apocalyps. Het is echter een begrijpelijke, maar ‘luie’ manier van kijken.

Er komt bij steeds meer mensen het inzicht dat de maatregelen ontsporen in buiten- proportionaliteit. Velen voelen dat er iets niet klopt. Denk hierbij dan even terug aan het ‘instinctivisme’ hierboven, want daar zit wijsheid die niet wiskundig is aangetoond. Descartes zou zich in zijn graf omdraaien…

Maar wat hij in zijn enthousiasme (waarschijnlijk onbedoeld; ik ben geen complotdenker) vergat, was dat we behalve een mensenbrein, ook nog een (zoog)dierenbrein hebben. We zijn voelende wezens, en dat is niet voor niks. In onze ‘harten’ zit een wijsheid van miljoenen jaren.

Dat ‘hart’ lijkt momenteel niet meer zo te worden ingezet: kijk naar de woede gericht op andersdenkenden, het belachelijk maken van complotgekkies of ‘slapers’ of het willen gaan uitsluiten van groepen mensen uit de maatschappij: dat is inmiddels geen complottheorie meer. Zelfs opbouwende kritiek wordt gecensureerd.

Descartes zou zich weer naar zijn andere zijde draaien. Want niet alleen het hart wordt op een zijspoor gezet door de angst, maar ook de rede, en precies daar voelen we de verwarring van de crisis.

In onze pogingen om heelhuids uit deze crisis te komen zouden we Descartes misschien weer eens aan zijn jasje moeten trekken en hem vragen naar de logica van het mens zijn. Inclusief alles, want als je het verstand alleen laat tast het blind rond. Het voorstel zou kunnen zijn om niet alleen ‘na te denken’,  maar om ‘doordacht te voelen’.  ‘Intellectualisme’ versus ‘doordacht instinctivisme’. Dan wordt de situatie anders. Je voelt angst, mede omdat er veel ophef is in de media en in de verhalen van onze politieke leiders en deskundigen. Vanuit rationaliteit drukken mensen dit vaak weg en nemen genoegen met het opzetten van een mondkapje. Je mist dan het ‘niet pluis-gevoel’ wat achter de angst zit. Maar vanuit het ‘doordachte voelen’ kunnen we dit verstandig onderzoeken. We gebruiken dan de wijsheid van en in de angst en we hoeven ons niet meer te verstoppen achter een masker.

Ik verzeker je: dat scheelt miljarden, vele verwoeste mensenlevens, en: Descartes zou kunnen stoppen met draaien. Eindelijk rust.

 

 

Stefan Schoenmacker